Anatanrıçaların anayurdu, uygarlıkların beşiği Anadolu toprakları üzerinde şimdilerde uzun soluklu bir Avrupa Birliği süreci heyecanı yaşanıyor.
Anayasası’nı örnek aldığı İsviçre’den çok daha önce kadınlarının haklarını 1926 yılında Türk Medeni Kanunu yürürlüğe sokarak korumaya alan, 1934 yılında onlara seçme ve seçilme hakkını veren (ki İsviçre’nin son kantonu 1999 yılında kadınların haklarını tanımıştır), binlerce yıllık tarihinin her soluğunda ön saflarda kadınların izlerini bulduğumuz, dünyanın ilk savaş pilotu Sabiha Gökçenlerin, arkeolog Jale İnanların ve daha saymakla bitmeyecek pek çok ismin bulunduğu bu diyarın şimdilerde durumu nedir diye soruyor insan ister istemez kendi kendine.
Hele hele son zamanlarda TÜSİAD (Türkiye Sanayici İş Adamları Derneği) gibi erkek egemen bir topluluğun yönetim kurulundaki kadın üye sayısının üçe çıkması, Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü Müdiresi Prof. Dr. Gülay Barbarosoğlu’nun bu aralar hiç durmayan depremler nedeniyle ilgi odağı haline gelmesi, eskiden erkek işi denen pek çok mevzuda çeşitli akademisyen ve girişimci kadınlarımızın son günlerde her daim gündemde olması ister istemez akıllara sayısal açıdan kadınlarımızın toplum içindeki konumu nedir sorusunu getiriyor.
Rakamlar yalan söylemez diyerek Devlet İstatistik Enstitüsünün istatistik bilgilerine bir göz atınca son derece ilginç bir sonuç ortaya çıkıyor.
2000 yılı nüfus sayımına göre Türkiye’nin toplam nüfusu 67.803.927. Bunun 33.457.192’si kadın, 34.346.735’i erkek. Arada fazla bir fark olmaması istatistik açıdan kadının konumunu sayısal olarak gözlemlemede kolaylık sağlıyor.
Çalışan nüfusun 1/3’inden biraz fazlası kadın.
Çalışan kadınların yüzde 24,3’ü ücretli, 0,9’u işveren, 6’sı kendi hesabına çalışan, 68,8’i de ücretsiz aile işçisi. Burada dikkati çeken durum 1990’dan 2000’e işveren sayısında bir düşme olması. Yüzde 7,3’ten 6’ya bir gerileme. Ama buna nazaran ücretsiz aile işçisi oranı da yüzde 74,8’den 68,8’e düşüyor.
Tarihe bakarsak; 1843’de Tıbbiye mektebi bünyesinde ebelik eğitimi kadınlara 1869’da Maarif-i Umumiye Nizamnamesi yasal eğitim zorunluluğunu getiriyor.
1897’de ücretli işçi, 1913’de de ilk kez devlet memuru olarak çalışmaya başlayan kadınlar 1914’de tüccarlık ve esnaflığa başlıyorlar.
1922’de yedi kız öğrenci Tıp Fakültesine kayıt yaptırarak eğitime başlıyor.
3 Mart 1924’te çıkarılan Tevhid-i Tedrisat Kanunu (Öğrenim Birliği) ile eğitim laikleştirilerek tüm eğitim kurumları Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlanıp, kız ve erkekler eşit haklarla eğitim görmeye başlıyorlar.
17 Şubat 1926’da Türk Medeni Kanunu kabul ediliyor. Kanun ile erkeğin çok eşliliği ve tek taraflı boşanmasına ilişkin düzenlemeler kaldırılıp, kadınlara boşanma hakkı, velayet hakkı ve malları üzerinde tasarruf hakkı tanınıyor. (Kanun 4 Ekim 1926’da yürürlüğe girer)
1930’da Belediye yasası çıkarılıyor. Yasa ile kadınlara belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı tanınıyor. Ama Türkiye ilk kadın Belediye Başkanı’na bu yasadan tam 20 yıl sonra kavuşuyor. (Müfide İlhan – Mersin).
5 Aralık 1934’te Anayasa değişikliği ile kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanınıyor ve 1935’te TBMM seçimlerinde ilk kadın milletvekilleri meclise giriyor.
1936’da İş Kanunu yürürlüğe girince, kadınların çalışma hayatına düzenleme getiriliyor.
1966’da eşit değerde iş için kadın ve erkek işçiler arasında ücret eşitliğini sağlayan sözleşme onaylanıyor.

Bugün akademik kariyer durumuna baktığımızda hiç de küçümsenmeyecek değerlerle karşı karşıya olduğumuzu görüyoruz. 2002-2003 kayıtlarına göre 47.886 erkek akademisyene karşı 28.205 kadın akademisyen var.
2003-2004 kayıtlarında kadın akademisyen sayısı 29.858. Bunlardan 2.785’i profesör, 1.739’u doçent , 4.094’ü yardımcı doçent, 4.878’i öğretim görevlisi, 3.123’ü okutman, 981’i uzman, 1.224’ü araştırma görevlisi...
2002 rakamlarına göre baroya bağlı avukat ve dava vekili toplam 51.639 ve bunun 15.965’i kadın.
Oran ilginç bir şekilde hemen hemen her alanda üç aşağı beş yukarı aynı.
1985’te Türkiye’nin Birleşmiş Milletler Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesini (CEDAW) imzalaması ve bunun 1986’da yürürlüğe girmesi ile yeni bir sürecin başladığını görüyoruz.
Zaman içinde kanunlarda değişiklikler yapılması zorunluluğu ortaya çıkıyor, 1990’da kadının çalışmasını kocanın iznine bağlayan Medeni Kanunun 159. maddesi Anayasa Mahkemesi’nce iptal ediliyor.
Bu tarihten sonra 90’lı yıllarda yapılan her türlü çalışma, sivil toplum örgütlerinin faaliyetleri bu güzel tablonun ardındaki gerçekle, teori ve pratiğin birbirine uymadığı gerçeği ile yüz yüze getirdi Türkiye’yi. Pek çok adım atmak gerekiyordu.
AB uyum süreci içinde kanunlarda değişiklik yapılması da zorunlu hale geldi. Kadının evlendikten sonra kocasının soyadını almasının yanı sıra kendi soyadını da kullanabilmesinden tutun da, nüfus cüzdanlarında medeni hal kısmında sadece ‘evli’ ve ‘bekar’ ifadelerinin kullanılmasına, ‘dul’ ve ‘boşanmış’ gibi ifadelere yer verilmemesine, Gelir Vergisi Kanununa göre kadınların kocalarından ayrı olarak beyanname vermesinden kadın erkek açısından önemli değişiklikler içeren Medeni Kanun Tasarısı’nın uygulanmasına kadar uzun ve ilginç yollar kat etti Türkiye ve dolayısıyla Türk Kadını.
Bu süreç daha da devam edecek. Henüz yapılacak çok şey var.
Rakamlar yalan söylemez.
Karşımızdaki tablo aslında karanlık bir tablo değildir. Özellikle akademisyenler açısından Türkiye ve diğer ülkeler arasında istatistik karşılaştırmalar yapılırsa bu gerçek su yüzüne çıkacaktır.
Türkiye’nin geçtiği zorlu yollarda onu aydınlığa taşıyan hep kadınlar olmuştur ve bu böyle de olmaya devam edecektir.
(Bu yazı 2005 senesinde yazılmıştır.)

Ege gurbet değil mi? Yazdım ya Antalya’da geçen zaman için, ‘Gurbet elde bir başıma...’ diye. Aman ne mesajlar ve ne telefonlar geldi bilemezsiniz. Yorumlar ilginçti. Bıkmışım rehberlikten, ne kadar özlemişim Istanbul’u vs vs.

Evet, İstanbul’u ne kadar özlemişim... Boş bir günüm vardı. Arabaya binmiş Antalya dışına çıkıp Kaş’a ya da Demre’ye doğru gitmeyi planlıyordum. Tam Falez Otelin olduğu yerde trafik tıkandı ve telefonum çaldı. Eski işime geri dönmem isteniyordu, teklif fena değil harikaydı. İzmir’e gidecektim, Kuşadası çıkışlı operasyonda çalışacak ve Anadolu turlarıma da bir müddet sonra kavuşacak, bu sayede zaman zaman İstanbul’a uğrayabilecektim.

İstediğim bu değil miydi? Bu muydu? Boğazıma bir şeyler düğümlendi. Gözüme yaşlar birikti. Trafiğin tıkanıklığından istifade hesap yaptım, ölçtüm biçtim... Kalbim sızladı, yazmaz olaydım o yazıyı... Ne yapmıştım ben? Sanki evrenlere ‘kurtarın beni buralardan’ mesajı mı vermiştim? Olamaz. Kalbimi aradım, içine bakıp karar verecektim. Boğazımı düğümleyenin kalbim olduğunu anladım. Trafik açılır gibi oldu. Demre’ye ya da Kaş’a... Hayır, kavşaktan geri dönüp şirketin yolunu tuttum. Serde dürüstlük var ya, etik kavramlar var ya, iş ahlakı falan filan. Doğrucu Davutluk var ya, kazık atamam ya.

İçim burkuluyor, bir şeyler içimi oyuyor. Bekliyorum patronla konuşmak için. ‘Hayır, olmaz’ derse kalacağım. Bırakamam Antalya’yı... Telefonum çalıyor. Tesadüfler hazırlanmış ortamdır derler. Telefonun ucundaki kişi belki de pek çok şeyi belirlememi sağlayacak. Son zamanlarda kafamı karıştıran bu kişi konuşma esnasında beynimin netlik kazanmasına sebep oluyor ve ilk ona söylüyorum: ‘Ben gidiyorum!’ Üzülüyor. Ya ben? Bunu söylemek öyle zor ki. İçimi burkan şey oyuyor şimdi içimi, oyuyor. Ama mantığıma öncelik tanıyorum ve doğru olanı yapmaya karar veriyorum: Ne pahasına olursa olsun gideceğim!

Konuşuyor, her şeyi anlatıyor, karşı tarafı da dinliyor ve son sözümü söylüyorum: ‘Kalbimi burada bırakıyorum, ama mutsuzum. Ben gidiyorum.’ Otele gidip bir buçuk aydır yayıldığım ve çok sevdiğim odamı bir saatte topluyor, kiraladığım arabayı teslim edip son uçakla İstanbul’a gidiyorum. Hava çok soğuk İstanbul’da diyorlar, ben neredeyse yaz ortası kıyafetleriyle... Uçağın kapısından çıkar çıkmaz yüzüme çarpan buz gibi havayı içime çekiyor, her hücremde hissediyorum.

‘Seviyorum seni İstanbul. Bana bir sen yararsın. Benim senden başka yarim yok!’

Saatleri sayarsan tam üç gün bile sayılmayacak bir İstanbul kaçamağı. Yapmam gereken resmi işler sebebiyle (rehberlik vizesi vs) ne yazık ki tadı damağımda kalan İstanbul. Yapmak için yanıp tutuştuğum ama vakitsizlik nedeniyle yetiştiremediğim pek çok başka şey. Ama son gün çok sıkışık bir programım olmasına rağmen gene de geçmek bilmeyen saatler. Bazen anı doya doya yaşarsanız saatlerin, dakikaların geçmek bilmediğini fark ettiniz mi? Uçmaya saatler kala Sarıyer tepelerinde Hilde restoranda peynir, beyaz şarap kaçamağı. Sonra da aklımın bir köşesine takılıp kalan İstanbul ışığı, hani o gün batmadan önceki son kış renkleri.

Sonra gene İzmir, gene yeni bir grup, gene yerleşilen bir otel (ama bu sefer Pamucak’ta), gene kiralanan bir araba. Bu sefer en azından rehberlikten zevk alma şansı, Efes var, İzmir var, Şirince var, Priene – Milet – Didim var. Ben şimdi canım her istediğinde Şirince’de Greek House’da yemek yiyebileceğim, Notion ad Claros’a gidip sahilde dolaşacak Çile köyü gezip size orayı anlatacağım.

Şirince’de şarap işini iyice ilerlettiler. Ben hepsini beğeniyorum ama serde dostluk da var tabii, bu yüzden hep Dereli’de şarap tadımı yapar ve onların Öküzgözü şaraplarından alırım. Meyve şarapları sevenlere tavsiyemdir, ama üzüm şaraplarında ödüllüdür Dereli Kaplankaya şarapları. Ekmeği meşhurdur Şirince’nin. Selçuk’ta bekler herkes Şirinceden ekmek gelmesini. Benim damak tadıma tam uymasa da, Kuzey Ege’ninki kadar olmasa da, zeytinyağı da gayet iyidir. Selçuk’tan da Kırıtaklar’dan İzmir tulumu ve diğer peynirlerden alın. Ziyafete bak! Tam bir Ege şöleni... Şarap, peynir, ekmek ve zeytinyağı... Daha ne ister insan?

Pamucak sahilinden günbatımını seyredin. Ne de olsa Türkiye’nin en batı noktalarından birindesiniz. Artemis Tapınağı’nı, Efes’i, St. Jean’ı, İsabey Camiini, Efes Müzesi’ni, Meryemana Evi’ni gezin. Şirince’ye hafta arası gitmeye bakın, yoksa kalabalıktan zevk alamazsınız. Şirince’nin hala bozulmamış bir dokusu, mimarisi (bazılarına rağmen) var. Tadını çıkartın.

Ben şimdi hem çalışıp hem de buraların tadını çıkartmaya ve bunları size anlatmaya çalışacağım. Araya giren mesafeyi telefon görüşmeleri, mesajlar ve Pamukkale’deki kısa anlara sığdırmaya çalışarak, ne yazık ki Menders Türel’li billboardların olmadığı, çok sevdiğim bir yerdeyim ama gene gurbetteyim, gene bir başımayım...

Ah be Kıraç ne söyledin şu şarkıyı? Kronik hale geldi bu bende. Kadere bak! Gurbet dediğim Antalya’ya kalbimi bıraktırıp evim saydığım Ege’yi bile gurbet etti.
(Nisan 2005)